Testament nie zawsze oznacza, że osoby w nim pominięte zostają bez żadnych praw do majątku zmarłego. Polskie prawo chroni najbliższych członków rodziny poprzez instytucję zachowku. W praktyce sprawy o zachowek należą jednak do tych postępowań spadkowych, w których samo ustalenie, kto jest uprawniony, stanowi dopiero początek problemu.
Czym jest zachowek?
Zachowek jest roszczeniem majątkowym przysługującym określonym osobom bliskim spadkodawcy, które nie otrzymały należnej im części majątku w drodze dziedziczenia, zapisu lub określonych przysporzeń dokonanych przez spadkodawcę.
Zgodnie z art. 991 Kodeksu cywilnego do zachowku mogą być uprawnieni przede wszystkim zstępni, małżonek oraz rodzice spadkodawcy, o ile w konkretnej sytuacji byliby powołani do dziedziczenia z ustawy.
Wbrew częstemu przekonaniu zachowek nie oznacza automatycznie prawa do otrzymania części mieszkania, domu czy innego składnika spadku. Co do zasady jest to roszczenie o zapłatę określonej sumy pieniężnej.
Ile wynosi zachowek?
Podstawowa wysokość zachowku odpowiada połowie wartości udziału spadkowego, który przypadłby danej osobie przy dziedziczeniu ustawowym.
Wyjątek dotyczy osób trwale niezdolnych do pracy oraz małoletnich zstępnych. W ich przypadku zachowek może wynosić dwie trzecie wartości udziału, który przypadłby im przy dziedziczeniu ustawowym.
Samo obliczenie należnej kwoty nie zawsze jest jednak proste.
Przykładowo, jeżeli głównym składnikiem majątku spadkodawcy było mieszkanie, strony mogą pozostawać w sporze nie tylko co do prawa do zachowku, lecz także co do wartości nieruchomości. W takiej sytuacji w postępowaniu sądowym może być konieczne przeprowadzenie dowodu z opinii biegłego.
Czy darowizny mają znaczenie dla zachowku?
Tak. Jednym z najczęstszych błędów jest założenie, że wystarczy przed śmiercią przepisać majątek na jednego członka rodziny, aby pozostali nie mogli dochodzić żadnych roszczeń.
Przy obliczaniu zachowku określone darowizny dokonane przez spadkodawcę mogą być doliczane do spadku. Z tego powodu analiza sprawy nie powinna ograniczać się wyłącznie do ustalenia, jaki majątek znajdował się formalnie w posiadaniu spadkodawcy w chwili śmierci.
Niejednokrotnie trzeba odtworzyć wcześniejsze rozporządzenia majątkiem i ustalić, komu, kiedy oraz na jakiej podstawie zostały przekazane poszczególne składniki.
Czy można zostać pozbawionym zachowku?
Samo pominięcie danej osoby w testamencie nie oznacza pozbawienia jej prawa do zachowku.
Inną instytucją jest wydziedziczenie, które może prowadzić do pozbawienia uprawnionego zachowku, ale wymaga spełnienia przesłanek określonych przez prawo.
Nie wystarczy więc samo zdanie zawarte w testamencie, że spadkodawca „wydziedzicza syna” albo „nie chce niczego zostawić córce”. Znaczenie ma zarówno wskazana przyczyna wydziedziczenia, jak i to, czy rzeczywiście występowała ona w konkretnym przypadku.
Z tego względu spory dotyczące skuteczności wydziedziczenia często wymagają przeprowadzenia postępowania dowodowego, w tym przesłuchania świadków.
Czy sprawa o zachowek zawsze kończy się w sądzie?
Nie. W wielu przypadkach możliwe jest zawarcie ugody.
Ma to szczególne znaczenie wtedy, gdy głównym składnikiem spadku jest nieruchomość, a osoba zobowiązana do zapłaty zachowku nie dysponuje odpowiednią gotówką. Strony mogą przykładowo uzgodnić zapłatę w ratach albo inne rozwiązanie pozwalające uniknąć wieloletniego sporu.
Jeżeli jednak porozumienie nie jest możliwe, uprawniony może dochodzić swojego roszczenia przed sądem.
Podsumowanie
Sprawy o zachowek tylko pozornie sprowadzają się do prostego działania matematycznego. W praktyce konieczne może być ustalenie kręgu spadkobierców, wartości spadku, dokonanych wcześniej darowizn, skuteczności testamentu czy wydziedziczenia.
Dlatego przed wystąpieniem z żądaniem zapłaty warto przeanalizować całą historię majątku spadkodawcy. Pozwala to nie tylko prawidłowo określić wysokość roszczenia, ale również ocenić szanse ewentualnego postępowania sądowego.